Heinrich Schütz valt niet op door een cantilene schrijfstijl à la Dufay. Zijn oeuvre is niet zo veelzijdig als dat van Lassus. Hij gebruikt niet de gedurfde chromatiek van Gesualdo, niet de grandeur van Gabrieli, niet de frivoliteit van Monteverdi. Hij lijkt ook niet het genie van een Bach te hebben gehad. En toch. In de koorwerken van Schütz zit het wel degelijk allemaal: zangerigheid, vakmanschap, veelzijdigheid, intellectuele diepgang, chromatiek, meerkorigheid, een scheutje frivoliteit, en ja ook genialiteit.
Gedisciplineerde muziek met wrikkelruimte
Ons beeld van deze Heinrich is overigens ernstig vertekend door het ontbreken van een belangrijk deel van zijn oeuvre. Hij maakte veel muziek voor de bühne, maar daarvan is zo goed als niets overgeleverd. Zijn Dafne (1627) wordt beschouwd als ‘de eerste Duitse opera’ — maar geen noot ervan is ons bekend. We beschikken wel over een heel grote verzameling religieuze muziek, sterk vocaal van karakter. Wat we aan veelzijdigheid, diepgang, creativiteit en frivoliteit in zijn werken willen vinden, moeten we taxeren binnen de loopbaan van deze uiterst devote en gelovige man, die adellijke broodheren en bijzondere gelegenheden ten dienste stond met een stroom overwegend religieuze muziek waarvan niet verwacht of zelfs getolereerd werd dat die buiten haar oevers zou treden. Gedisciplineerde muziek, maar dan wel met heerlijk veel wrikkelruimte binnen het zelf opgelegde keurslijf.
Die ene leermeester
Van bijna elke componist is een of ander verhaaltje bekend waaruit jeugdige genialiteit moet blijken. Van Händel werd gezegd dat hij als kind ’s nachts stiekem op het klavichord op zolder studeerde. Bij Schütz ook zoiets. Als landgraaf Maurits van Hessen-Kassel op een dag in de herberg van Heinrichs vader verblijft, hoort hij de knaap zingen. Overtuigd van diens talent biedt hij aan de jongen een gedegen opleiding te laten volgen, gesteund door het hof. Vader twijfelt, de landgraaf moet aandringen, maar uiteindelijk mag de jongen les volgen aan het Collegium Mauritianum in Kassel.
De familie Schütz is echter niet zo artistiek gezind. Ook dat lijkt wel een constante te zijn in componisten-biografieën: ‘Jongen, voor je muzikant wordt, misschien toch maar eerst een diploma halen’. De jonge Heinrich zal zelf nog lang blijven twijfelen aan zijn muzikaal talent en zijn ambitie. Hij overweegt jurist te worden, zoals enkele van zijn broers. Maar het artistieke bloed is onhoudbaar. Als hem als prille twintiger ter ore komt dat in Italië de bewonderde grootmeester Giovanni Gabrieli oud aan het worden is, vraagt en krijgt hij de toestemming om naar het zuiden te trekken. Landgraaf Maurits financiert opnieuw.
Voor Schütz zijn de Italiaanse jaren die volgen dé leerschool waarop zijn hele loopbaan gebaseerd zal blijven. Zelfs later contact met Monteverdi zal Schütz er niet vanaf houden Gabrieli als zijn enige leermeester te beschouwen. Gabrieli was pedagogisch gezien van de oude stempel. Geen tierlantijntjes asjeblief, gewoon eerst je vak leren. Contrapunt voorop. Pas als je daarover het volledige meesterschap hebt verworven, zal ik je een zekere vrijheid toestaan. Dan pas mag je me met dissonanten verrassen.