Mannen en missen
Er is geen ontkomen aan: tussen 1400 en 1600 schreven bijna alle componisten met naam en faam — en ook componisten zonder naam of faam — een of meerdere polyfone missen. In deze context bedoelen we met ‘mis’ het typische geheel van dagelijkse teksten voor de eucharistieviering, met name Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus Dei, soms gevolgd door een Ite missa est. Bij Machaut, en bij de anonieme voorgangers van zijn mis zoals de mis van Doornik, was er al een voorzichtige stap gezet richting de eenheidsmis. We gebruiken die term als alle delen bijvoorbeeld, en doelbewust, in dezelfde toonaard staan, dezelfde bezetting hebben, of/en vergelijkbaar melodisch materiaal gebruiken.
Kwisvraag. Ik noem twintig topcomponisten uit de periode 1400-1600, en jij zegt me wie van deze twintig geen mis heeft geschreven — of van wie geen mis bekend is, om preciezer te zijn. Hier gaan we: Dufay, Ockeghem, de la Rue, Isaac, Desprez, Obrecht, Willaert, Janequin, Taverner, Gombert, de Morales, Tallis, Clemens non Papa, de Rore, Palestrina, Lassus, Byrd, Dowland, Gesualdo en Gabrieli. Van deze twintig componisten zijn alles samen minstens driehonderd missen bekend - ik voel een onweerstaanbare drang om hier het woordje ‘sic’ aan toe te voegen -, met daarbovenop vaak nog afzonderlijke misdelen. Hooguit drie van deze mannen lieten geen missen na. Ik verklap niet wie dat zijn.
Overigens, wat een lijst hé! Allemaal knappe koppen, die twintig namen — maar het zijn er eigenlijk eenentwintig: Gabrieli bestaat in versie Andrea (de oom) en Giovanni (het neefje). Waar ik in het vorige artikel nog zei de name-dropping aan Wikipedia te laten, levert dit lijstje een rode draad voor de rest van mijn verhaal, tot aan het eind van de zestiende eeuw. Wat kunnen we eruit leren?
Met excuses aan de vrouwelijke lezers: dit zijn allemaal mannen. Ik durf niet te denken wat we op die manier aan creativiteit en innovatie verloren hebben. Vrouwen mochten in de kerk nauwelijks een rol spelen. We vinden in de late middeleeuwen en de renaissance wel sporen van zingende vrouwen - denk maar aan de muzikale cultuur van de begijnen, of de omgang met muziek in meer wereldlijke kringen -, maar volgens Paula Higgins (Royal Holloway, University of London) is er “een verbijsterende afwezigheid” van door vrouwen gecomponeerde muziek tussen ongeveer 1300 en het einde van de zestiende eeuw. Higgins merkt op dat er wellicht wel componerende vrouwen bestonden, maar dat ze op hun auteurschap geen aanspraak konden of mochten maken.