Scheepswrakken en andere tijdcapsules
Er liggen naar schatting drie miljoen schepen op de bodem van de zee. Dat zijn tijdcapsules. Je bent een duiker en je zwemt zo’n wrak binnen. Je leert hoe mensen reisden, handel dreven, elkaar bevochten. De geschiedenis wordt tastbaar. Met wat geluk vind je zelfs een lading goud. En die fles rum daar, uit de achttiende eeuw, die kun je straks bij Sotheby’s laten veilen — maar misschien zou je het liefst gewoon even proeven?
We willen weten hoe het er vroeger aan toe ging. We willen weten hoe er geleefd werd, hoe er gedacht werd, hoe het leven georganiseerd was, hoe er gesproken en gezongen werd. Al proberen we in het nu te leven, en al maken we ons zorgen over de toekomst: de interesse in, of zelfs de fascinatie voor hoe het vroeger was is groot. Terecht, lijkt me. We zijn nu eenmaal letterlijk de producten van alle generaties voor ons. Als we de wereld van onze voorouders leren kennen, leren we ook over onszelf. We begrijpen dan makkelijker waarom we zijn wie we zijn, en waarom we doen wat we doen.
Maar hoe het vroeger was, is versluierd door de nevelen van de tijd. Zelfs als je het geluk zou hebben driehonderd jaar oude rum te proeven, dan nog blijft het, tja, driehonderd jaar oude rum. Het is onwaarschijnlijk dat de smaak ervan onveranderd is gebleven. En ook: je smaakpapillen en je ‘proefgeschiedenis’ lijken in niets op die van een achttiende-eeuwse matroos. Tijdcapsule of niet, het blijft gissen naar de originele smaak van die rum.
Menselijke stem als vingerafdruk
Zo is het ook met het zingen. We zullen nooit met zekerheid weten hoe er vroeger gezongen werd. Ieder van ons zit bovendien gevangen in een luistergeschiedenis — datgene wat we in ons leven al gehoord en beluisterd hebben. Daardoor resoneert ons beeld van ‘de middeleeuwse stem’ onafschudbaar in ons innerlijk oor.
De menselijke stem is bijna zo uniek als een vingerafdruk. Wat zouden we graag uitvissen hoe de unieke stem van pakweg Hildegard von Bingen (1098-1179) klonk. Maar dat gaat niet. De oudst bekende opname van een zingende mens dateert uit 1860. Édouard-Léon Scott de Martinville had met zijn phonautographe een systeem bedacht om geluidsgolven te registreren. Maar het reproduceren, het afspelen van die golven lukte hem niet. Slimme Amerikaanse wetenschappers wisten in 2008 de golven van Martinvilles apparaat in klanken om te zetten, waardoor we nu, meer dan anderhalve eeuw na de feiten, iemand een fragmentje van Clair de lune kunnen horen zingen. Het is een nog zeer gebrekkige opname, en het is wachten op Edison, wat later in de negentiende eeuw, om echt betrouwbare audio te vinden met de klank van het menselijke zingen vroeger.
Een scheepswrak is een ongewilde, onvrijwillige tijdcapsule. Anders is het met een Egyptisch graf. Je vindt er de gemummificeerde dode, naast allerlei voorwerpen en dieren die hem of haar in het hiernamaals moesten bijstaan. Mummie en co werden bewust bewaard voor de eeuwigheid — niet met het idee dat het graf vele eeuwen later geschonden zou worden. Gebeurt dit toch, dan opent zich een poort naar het verleden.
Dus als drieduizend jaar geleden de hogepriester Nesyamun sterft na een allergische reactie op een insectenbeet, dan gaan zijn collega-Egyptenaren met natriumbicarbonaat en soda en linnen doeken aan de slag. Ze omzwachtelen hem — een ingewikkelde procedure. Enkele millennia later blijkt het lijk zo goed bewaard dat slimme wetenschappers (Britten, deze keer) de stembanden van Nesyamun weten na te bouwen met een 3D-printer. Het resultaat is wereldnieuws: luister eens, dit is de stem van iemand die al drieduizend jaar dood is!