Nôtre Dame
In de vorige aflevering hadden we het over de twee grote types meerstemmigheid van de twaalfde eeuw: het discant-zingen (jij omhoog dan ik omlaag of omgekeerd) en het melismatisch organum (ik zing dit deuntje in slow motion, en jij zingt je snelle melismen daarbovenop). Rond 1200 sluiten die twee technieken een pact. Dat gaat als volgt: In Parijs vond bisschop Maurice de Sully rond 1160 dat de Parijse kathedraal, de Saint-Etienne, niet meer kon voldoen als hoofdkerk van de centrale stad van Frankrijk. Nochtans moet dat een monumentaal bouwwerk geweest zijn — de oude kerk had een voorgevel van 36 meter breed. Maar hij liet de kathedraal afbreken, en legde in 1163 de eerste steen van wat de triomf van de gotiek zou worden.
Die bouwplaats was ook de plek waar meerstemmige muziek werd gecultiveerd in alle bekende liturgische genres, zoals het organum, de conductus en het motet. Twee belangrijke namen zijn hieraan verbonden: Leoninus (ca. 1150-1201) en Perotinus (1160-1230), Leootje en Pietertje, zo je wil — grote heren met kleine namen. Over hen is zo goed als niets bekend, maar de door Anoniem IV met hun naam verbonden composities zijn kathedralen van vocale muziek. Ze schreven onder meer tweestemmige organa (Leoninus) en drie- en vierstemmig organa (Perotinus), waar je die typische traag verlopende onderstem gekoppeld ziet aan virtuoze bovenstemmen, die vervolgens onderling aan het discant-zingen gaan. It’s a date!
In het erg op innovatie gerichte klimaat van de Notre Dame grijpt overigens een voorzichtige omslag plaats in de omgang met het maken van muziek. Tot aan deze periode kun je zeggen dat polyfonie vooral een manier was om gregoriaans op te fleuren, rijker en aantrekkelijker te maken. Maar wat in Parijs gebeurt, is niet langer het opschrijven van wat min of meer improvisatorisch en ad hoc bedacht werd. Neen, nu gaat zich met die muziek een echte componist bezighouden, iemand die op voorhand uitdoktert hoe een en ander moet verlopen.
In de muziek van Leoninus en Perotinus zien we daarnaast muzikale eigenschappen verschijnen die voor minstens de volgende drie à vier eeuwen de fundamenten van de muzikale productie gaan uitmaken. Dat is vooral zo op het vlak van de notatie van de muziek, want de zaadjes van de mensurale notatie zijn geplant.